ديپلماسي دفاعي در انديشه رهبري

نويسنده : حسين مينايي- دانشجوي دكتري آينده پژوهي

در اندیشه دفاعی رهبری دیپلماسی دفاعی در میان هستی شناسی خود اصل اعتدال و میانه روی را رعایت کرده و با یک نگرش منطقی به ماهیت انسان، سیاست و روابط دیپلماسی، می¬تواند با نگاه بهتری به تفسیر دیپلماسی دفاعی بپردازد. ماهیت اندیشه دفاعی رهبر انقلاب نسبت به دیپلماسی دفاعی ایده¬آل تطابق بیشتری دارد. رهبر انقلاب با استعانت از تعالیم ائمه اطهار(ع)، با تفکری جامع نسبت به سرنوشت بشر و دیپلماسی دفاعی(ترکیب صلح و جنگ)، توانسته تفسیر دقیقی از ماهیت دیپلماسی دفاعی ارایه دهد و این ریشه در اصل اعتدال حاکم بر دین اسلام به عنوان یک مکتب جهان¬شمول دارد. دیدگاه عدالت محور موجود در اندیشه رهبری به دیپلماسی دفاعی بر پایه ارزش¬های والای انسانی است که در دیگلماسی دفاعی سایر کشورها که از مکاتب لیبرالیسم و شبیه آن، پیروی می¬کنند وجود ندارد. عدالت در اندیشه دفاعی رهبری از جایگاه ویژه-ای برخوردار است. لذا می¬توان گفت که عدالت به¬طور همه جانبه زیربنای دیپلماسی دفاعی رهبری را تشکیل می¬دهد. در اندیشه مقام رهبری سه موضوع محوری و وابسته به هم مورد تآکید قرار می¬گیرند که عبارتند از: صلح، عدالت و جهاد. بر اساس دیدگاه رهبری رابطه امت اسلامی با کشورهای دیگر بر پایه اصل صلح قرار می¬گیرد چرا که اسلام دین صلح و همزیستی است و از این رو میهن اسلامی ما کشوری صلح¬جو است که دارای دیپلماسی مسالمت¬آمیزی می¬باشد. بر اساس اصل عدالت، تمامی رفتارهای جمهوری اسلامی ایران در تعامل با کشورهای دیگر باید بر اساس معیار عدالت تنظیم شود. از دیدگاه مقام معظم رهبری، جهاد برخوردار از ماهیت اصلاحی است و در زمینه دعوت به آزادی، آزادگی و عدم سلطه¬گری و سلطه¬پذیری قابل تفسیر است. از این رو جهاد با مفهوم آزادی، عدالت محوری و دفاع از مظلوم پیوند تگاتنگی دارد. رهبر معظم انقلاب دیپلماسی دفاعی را نه بر مبنای مرزهای جغرافیایی، که بر مبنای مرزهای عقیدتی استوار می¬داند و اصولی را در این منظر مطرح ساخته است که از یک سو روابط مسلمانان را بایکدیگر و از سوی دیگر روابط مسلمانان را با غیر مسلمانان ترسیم نموده است. به عقیده ایشان اسلام یک دین جهانی، همگانی و فراگیر است و به یک قوم، نژاد، قاره و منطقه اختصاص ندارد، یک آیین بزرگ انسانی است که برای هدایت و سعادت تمام انسان¬ها آمده است. بر اساس دیدگاه رهبری دیپلماسی دفاعی چه در سطح منطقه¬ای و چه در سطح جهانی بخش مهمی از برنامه¬های راهبردی و استراتژی¬های عملی اسلام را به خود اختصاص داده است. به طور کلی اصولی که رهبری در دیپلماسی دفاعی به آن معتقدند عبارتند از: 1-ارتباط برادرانه با کشورهای اسلامی 2-مقابله با دشمنان 3-روابط مسالمت آمیز با کشورهای دوست

جمع بندی کلی

1-دولت ج.ا.ایران علیرغم تهیدهای منطقه¬ای و فرامنطقه¬ای با دیپلماسی دفاعی می¬تواند، همه عوامل و مؤلفه¬های تأثیرگذار بر رفتار کشورهای منطقه و جهان را ترکیب نماید. دیپلماسی دفاعی می¬تواند روابط کشورمان را به گونه¬ای ساماندهی نماید که امکان بهره¬گیری از ابزارهای پراکنده برای تولید و متمرکز سازی قدرت فراهم گردد. این موضوع در شرایطی ممکن خواهد بود که امکان سازی روابط دیپلماتیک برای ارتقای آن به حوزه¬های راهبردی وجود داشته باشد. 2-ج.ا.ایران به لحاظ برخورداری از جایگاه ویژه¬ای منطقه¬ای می¬بایست، در شکل¬بندی¬های قدرت راهبردی نقش¬آفرین باشد، به همین دلیل کشور ما از قابلیت فراگیرتری برای ایفای نقش ائتلافی در پیمان¬های دفاعی برخوردار است که این قابلیت¬ها در سایه دیپلماسی دفاعی می¬تواند تأمین کننده منافع ملی باشند. 3-ج.ا.ایران از طریق دیپلماسی دفاعی-راهبردی یعنی بهره¬گیری از توان دیپلماتیک و ابزارهای سیاسی برای پیشبرد هدف¬های نظامی با از این رو راهبرد ایران راهبرد تدافعی، موازنه¬گرایی و می¬باشد. رویکرد و گفتمان حاکم بر دیپلماسی دفاعی ج.ا.ایران در جهت مقابله با تهدیدهای پیرامون منطقه¬ای و فرامنطقه¬ای و خنثی سازی آنها، رویکرد ترکیبی تدافعی–تعاملی همه جانبه است. تعامل مبتنی بر اعتماد و تنش زدایی و همکاری در جهت حداکثر بهره¬گیری از ابزارهای غیر نظامی برای کسب بالاترین هدف¬های نظامی در جهت مقابله با تهدیدهای منطقه¬ای تلاش اصلی دیپلماسی دفاعی کشور می¬باشد. 4-اگر ج.ا.ایران با دیپلماسی دفاعی نوعی موازنه در حوزه منطقه¬ای به موازات تعامل¬گرایی فرامنطقه¬ای ایجاد کند در آن شرایط بسیاری از مخاطره¬ها و تهدیدهای منطقه¬ای خود را کاهش می-دهد. جهت محقق شدن این هدف ج.ا.ایران می¬تواند نسبت به فعال سازی قابلیت¬های منطقه¬ای و فرامنطقه¬ای خود و عضویت در سازمان¬هایی مانند جنبش عدم تعهد، کنفرانس اسلامی، اکو، پیمان شانگهای(عضو ناظر)، کشورهای ساحلی دریای خزر و نیز منطقه خلیج فارس، از طریق دیپلماسی دفاعی اقدام نماید. 5-موارد زیر جهت اجرایی شدن دیپلماسی دفاعی در جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد می¬شود: روند پیاده¬سازی دیپلماسی دفاعی با نگرشی به اصول دیپلماسی مقام معظم رهبری در عرصه-های مختلف دفاع و دغدغه¬های مطرح شده در نشست¬های گوناگون با معظم له را می¬توان به شرح ذیل تبیین نمود: الف) بومی¬سازی ابزار و روش¬های تأمین دفاع و امنیت ملی ب) انعطاف¬پذیری و تنوع تمهیدات و آمادگی¬های دفاع ملی به تناسب تنوع کمی و کیفی طیف تهدیدات ممکن و متصور ج) تمهیدات آغاز فرآیند دفاعی کشور از قلب محیط داخلی و سری آن به محیط پیرامونی به قصد ارتقای سطح و موقعیت جمهوری اسلامی ایران از منطقه¬ای به فرامنطقه¬ای د) منطقه¬گرایی امنیتی و تلاش برای بومی¬سازی و منطقه¬ای سازی ابزار و روش¬های دفاع و امنیت منطقه¬ای ه) جایگزین نمودن چالش¬های ضد امنیتی در محیط پیرامونی و منطقه¬ای با فرصت¬ها و عناصر امنیت¬ساز و) ایجاد تفاهم مشترک مبتنی بر منافع امنیتی منطقه¬ای، درک واحد نسبت به فرصت¬های امنیتی، مسئولیت¬پذیری و مشارکت و تفکیک مناسبات و مراودات غیرامنیتی بازیگران منطقه¬ای با نیروهای مداخله¬گر فرامنطقه¬ای بر اساس منافع و اهداف مشترک امنیتی در سطح منطقه ز) ایجاد توان و آمادگی پاسخ¬گویی به تهدیدات قدرت¬های فرامنطقه¬ای که می¬تواند علیه اهداف و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران به وقوع بپیوندد ح) فراهم نمودن تمهیدات ملی برای مواجهه و عبور از حیطه تهدیدات غیر سخت¬افزاری (روندهای بازدارند، خلع کننده و کنترل کننده قدرت دفاع ملی) خ) تقویت دستگاه دیپلماسی کشور در بخش دفاعی و تزریق ایده¬ها، ارزش¬ها و نیروهای جدید چ) ایجاد ساختارهای کوچک، کارآمد و دانش محور در هدایت و اجرای دیپلماسی دفاعی ط) استفاده از روش¬ها و فنون جدید مدیریتی و ارزیابی عملکرد و توجه بیشتر به آموزش¬های حرفه¬ای ضمن خدمت دیپلماتیک ی) توسعه زیر ساخت¬های اطلاعاتی و ارتباطی و ایجاد یک شبکه یکپارچه ارتباطی و همگرایی بیشتر وزارت امورخارجه، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ، ستا کل نیروهای مسلح و نیز وابسته¬های نظامی